Vroeger hadden alleen zwarten de willekeur van schietgrage ‘ordehandhavers’ te vrezen, nu alle burgers van de VS

Alicja Gescinska is schrijver van Vrouwen in duistere tijden, filosoof en voorzitter van PEN Vlaanderen. Haar column, die tweewekelijks verschijnt, handelt over wat er aan de hand is met de VS.

Alicja Gescinska: ‘Wanneer iemand in een ander mens geen mens meer ziet, wordt het makkelijker om zich van hem te ontdoen.’Bron Rebecca Fertinel / AFP

Dit artikel is geschreven door Alicja Gescinska Gepubliceerd op 4 februari 2026, 03:00

 

Verworden de VS tot een fascistische staat? Die vraag is de voorbije jaren meermaals gesteld en dook vorige week ook bij ons opnieuw op. Aanleiding was de stelling van Christophe Busch dat het optreden van ICE doet denken aan de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw. Niet iedereen was het daarmee eens. Opnieuw kon je horen dat vergelijkingen met het verleden weinig verhelderen. Toch zijn precies zulke vergelijkingen nodig om te begrijpen wat er op het wereldtoneel gebeurt.

De controverse rond ICE (de US Immigration and Customs Enforcement Agency) laaide de voorbije weken helemaal op. Aanleiding: het doodschieten van burgers door ICE in Minnesota, het paramilitaire vertoon van de organisatie, het hardhandig aanpakken en onheus behandelen van zelfs kinderen. Haast zou je ICE de naam willen geven die het verdient: een door de overheid betaalde terreurorganisatie: state-funded terrorism. Als je hoort dat gewone burgers in Minnesota de straat niet op durven, dan weet je: ICE doet niet aan ordehandhaving maar zaait terreur.

Precies daarom vormt ICE een nieuwe mijlpaal in de afbraak van de Amerikaanse democratie. En wie kennis heeft van Hannah Arendts geschriften ziet dat des te duidelijker. Bijna zevenhonderd bladzijden lang buigt Arendt zich in The Origins of Totalitarianism (1951) over die ene grote vraag: wat heeft de weg bereid voor het totalitaire kwaad? Een van die wegbereiders bespreekt ze in hoofdstuk negen: de ontmenselijking van migranten en vluchtelingen, het inschakelen van paramilitaire organisaties om ‘toezicht te houden’ op het naleven van immigratieregels, en het uithollen van de mensenrechten.

Het is in het Europese historische bewustzijn wat verloren gegaan, maar in de nasleep van WOI waren miljoenen mensen in Europa ontheemd en veroordeeld tot het vluchtelingenbestaan. De kaarten van Europa werden dusdanig hertekend dat miljoenen mensen zich plots in een nieuw land bevonden als minderheid zonder burgerschap of rechten. Er ontstonden talloze vluchtelingenkampen met mensen waar geen enkele overheid zich raad mee wist, en de Volkenbond evenmin.

Een cruciaal aspect in de ontwikkeling van de totalitaire ideologie was het demoniseren van precies deze mensen: het dehumaniseren van vluchtelingen en minderheden. Arendt beschrijft dat proces heel precies. Naarmate het aantal mensen dat als ongewenst wordt bestempeld toeneemt, neemt ook de omvang van de politiestaat toe. Zo beland je in een neerwaartse spiraal waarna de staatsoppressie haar totalitaire vorm aanneemt. Steeds duidelijker werd in het interbellum het hardhandig verwijderen van ‘ongewenste subjecten’ als oplossing voorgesteld. Om dat uit te voeren, was het handig en zelfs noodzakelijk om deze ‘ongewenste subjecten’ van hun menselijkheid te beroven. Wanneer iemand in een ander mens geen mens meer ziet, wordt het makkelijker om zich van hem te ontdoen.

Alarmbellen

De parallel met het heden is zorgwekkend. Zowel de retoriek die over immigranten gehanteerd wordt als de manier waarop zij haast vogelvrij zijn verklaard, betekent een afbrokkelen van de democratische rechtsstaat. Dat Gregory Bovino – de commandant die de belichaming is van de ontsporingen van ICE in Minnesota – door Trump gedegradeerd werd, is een pleister op een open wonde. Trump zit niet in met het welzijn van migranten of met de gezondheid van de Amerikaanse democratie, maar wel met zijn eigen populariteit en imago.

Christophe Busch is niet de enige historicus die de alarmbellen luidt. Robert Paxton, bekend van The Anatomy of Fascism (2004), heeft de uitholling van het begrip ‘fascisme’ jarenlang gehekeld. Door een term te pas en te onpas te gebruiken, wordt die betekenisloos. Dat uitgerekend Paxton het trumpisme wél als vorm van fascisme bestempelt, is veelzeggend. We hebben nood aan de juiste terminologie om de wereld te duiden. Fascisme is een term die we niet lichtzinnig mogen gebruiken, maar ook niet iedere keer opnieuw moeten inslikken.

Een andere term die in deze context enige reflectie waard is, kwam dan weer van Cornel West. De filosoof en theoloog sprak vorige week van de niggerization van de VS. Alle burgers van de VS maken nu mee wat vroeger alleen zwarten te vrezen hadden: overgeleverd zijn aan de willekeur van schietgrage ‘ordehandhavers’; niet weten of ze, wanneer ze hun huizen verlaten om naar het werk te gaan, wel zullen terugkeren. Om het met West te zeggen: niet de immigranten zijn illegaal, maar wel hoe ze behandeld worden.