EUROPA GEÏNFORMEERD OVER AANHOUDENDE SCHENDINGEN VAN DE RECHTSSTAAT IN BELGIË (OPINIE)

EUROPA GEÏNFORMEERD OVER AANHOUDENDE SCHENDINGEN VAN DE RECHTSSTAAT IN BELGIË (OPINIE)

 1 februari 2026

Europa wordt doorgaans pas wakker wanneer een rechtsstaat niet enkel fouten maakt, maar wanneer het mechanisme dat fouten moet herkennen, corrigeren en voorkomen zichtbaar verzwakt. Dat onderscheid is essentieel. In elke democratie lopen dossiers mis, worden termijnen overschreden en botsen mensen op een apparaat dat traag kan zijn. Dat is op zich geen rechtsstatelijke crisis; het wordt er wel één wanneer norm, uitvoering en verantwoording uit elkaar schuiven, wanneer Europese correcties onvoldoende doorwerken, wanneer tucht en toezicht vooral intern blijven circuleren, en wanneer tragedies aantonen dat “rechten op papier” niet automatisch bescherming in de werkelijkheid betekenen. Het signaal dat nu richting Europese instellingen vertrekt, heeft precies die systemische ondertoon: niet één geïsoleerde fout, maar een patroon waarin kernbeginselen — onpartijdigheid, effectieve rechtsbescherming, redelijke termijn, motiveringsplicht, legaliteit en uitvoerbaarheid — herhaaldelijk onder druk komen te staan.

Wie over rechtsstaat spreekt, spreekt in Europa tegelijk over het EVRM en over het EU-recht. Het EVRM is niet vrijblijvend: artikel 6 eist een onafhankelijke en onpartijdige rechter, binnen een redelijke termijn; artikel 46 verplicht staten om finale arresten van het Europees Hof uit te voeren onder toezicht van het Comité van Ministers. (ECHR-KS) In EU-context is “effectieve rechtsbescherming” geen retoriek, maar een verdragsnorm: artikel 2 VEU zet de waarde van de rechtsstaat centraal. Artikel 2 VEU is precies de bepaling in het Verdrag betreffende de Europese Unie waarin de fundamentele waarden van de EU zijn vastgelegd. Het vormt het morele en juridische kompas van de Unie.De afkorting VEU staat voor Verdrag betreffende de Europese Unie. Dit is, samen met het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VwEU), een van de twee kernverdragen die de rechtsgrondslag van de EU vormen.

Artikel 19 VEU verplicht lidstaten tot effectieve rechtsbescherming door onafhankelijke rechters, en artikel 47 van het Handvest verankert het recht op een daadwerkelijk rechtsmiddel en een eerlijk proces. (EUR-Lex) Dat laatste werd door het Hof van Justitie expliciet aangescherpt in de lijn van arresten rond rechterlijke onafhankelijkheid, waaronder de Portugese rechterszaak (C-64/16): de rechtsstaat is juridisch afdwingbaar, niet enkel politiek wenselijk. (curia)

Dat klinkt theoretisch, tot je beseft wat het in praktijk betekent. Een rechtsstaat is geen decor, maar een keten. Als wetten niet voorspelbaar zijn, faalt rechtszekerheid. Als regels bestaan maar niet worden uitgevoerd, faalt gelijkheid voor de wet. Als procedures bestaan maar jaren duren, faalt bescherming. Als vonnissen niet helder gemotiveerd zijn, faalt controleerbaarheid. En wanneer die keten hapert, is de vraag niet alleen “wie maakte een fout?”, maar “werkt het systeem zó dat fouten worden ontdekt vóór ze slachtoffers maken?” Hier sluit het Belgische grondwettelijke hartstuk aan: elk vonnis moet met redenen omkleed zijn en openbaar worden uitgesproken; dat is geen formaliteit, maar het bewijs dat macht zich laat toetsen. (Senaat België) Evenzeer is publicatie van normgeving een grondwettelijke waarborg: geen regel is bindend zonder bekendmaking; legaliteit is pas realiteit wanneer burgers kunnen weten wat geldt. (Senlex)

Precies daarom blijft het De Cubber-arrest van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens een mijlpaal. Het Hof maakte op 26 oktober 1984 duidelijk dat artikel 6 EVRM niet alleen daadwerkelijke partijdigheid sanctioneert, maar ook de schijn ervan: wanneer dezelfde magistraat eerst als onderzoeksrechter optreedt en later als rechter oordeelt, wordt het vertrouwen in de onpartijdigheid objectief aangetast. (Hudoc) Dat uitgangspunt is rauw en eerlijk: rechtspraak leeft bij vertrouwen, en vertrouwen sterft niet enkel door corruptie, maar ook door twijfel die niet wordt weggenomen. In een sterke rechtsstaat leidt zo’n Europees signaal automatisch tot een zichtbaar herstelmechanisme: heldere aanpassing van procedures, duidelijke heropening waar nodig, en een uitvoeringslogica die verder gaat dan het louter “kennis nemen” van een arrest. De Raad van Europa heeft die gedachte uitgewerkt in zijn documentatie rond heropening en heronderzoek na EHRM-arresten: de kern is dat uitvoering niet enkel schadevergoeding is, maar ook het wegnemen van structurele oorzaken. (rm.coe.int) Wanneer burgers het gevoel krijgen dat Europese rechtspraak in de praktijk tegen een nationale muur botst, wordt het EVRM een moreel gelijk zonder praktische tanden, en dat is precies het scenario waarin Europa wél een rol heeft: niet om een lidstaat te beschamen, maar om de gemeenschappelijke norm opnieuw uitvoerbaar te maken.

Van daaruit wordt ook de betekenis van de Fortis-crisis beter verstaan. De Fortis-episode was niet enkel politiek theater; ze draaide om de fragiliteit van scheiding der machten zodra er signalen zijn — feitelijk of in perceptie — dat politieke macht de rechterlijke ruimte binnendringt. (The Guardian) In zo’n context gaat het niet alleen om wat er “werkelijk” gezegd of bedoeld is, maar om de institutionele discipline die voorkomt dat rechtspraak wordt gezien als verlengstuk van politiek, of dat politiek zich verschuilt achter rechtspraak. Montesquieu blijft hier actueel omdat hij niet romantisch was maar nuchter: macht heeft grenzen nodig, niet omdat mensen slecht zijn, maar omdat systemen anders vanzelf naar zelfbescherming neigen. Een rechtsstaat is daarom ook een cultuur van afstand: afstand tussen onderzoek en oordeel, afstand tussen regering en rechter, afstand tussen communicatie en insinuatie. Wanneer die afstand onduidelijk wordt, is de schade snel groter dan het dossier zelf: burgers geloven dan niet meer dat hun zaak wordt beoordeeld op argumenten, maar op positie.

Toch ontstaat de zwaarste druk op de rechtsstaat wanneer falen niet alleen juridisch, maar ook menselijk onomkeerbaar wordt. In de zaak rond Julie Van Espen stelde de rechtbank op 19 december 2024 de Belgische staat aansprakelijk, onder meer omdat structurele tekortkomingen en vertragingen een aantoonbare kans op preventie hebben ondermijnd. (belganewsagency.eu) Dat oordeel is tegelijk juridisch en moreel hard: redelijke termijn is geen comfort voor juristen, maar een veiligheidsklep. Als ernstige dossiers blijven aanslepen door capaciteitstekorten, wordt het recht op bescherming langzaam uitgehold, niet door één kwaadwillige beslissing, maar door een bestuursrealiteit die te lang als “onvermijdelijk” wordt voorgesteld. Het is veelzeggend dat de Belgische justitie later ook formeel excuses aanbood voor fouten in dit dossier; dat wijst op erkenning, maar het legt tegelijk een verantwoordelijkheid bloot: erkenning moet leiden tot structurele verandering, anders wordt het een ritueel. (belganewsagency.eu)

Hetzelfde mechanisme keert terug in de veiligheidsketen, waar administratieve opvolging, informatiebeheer en personele bezetting rechtstreeks bepalen of de staat zijn beschermingsplicht waarmaakt. Na de aanslag in Brussel op 16 oktober 2023, waarbij twee Zweedse supporters werden gedood door Abdesalem Lassoued, kwam publiek naar voren dat een Tunesisch verzoek tot uitlevering niet was verwerkt; Vincent Van Quickenborne nam ontslag en noemde de niet-opvolging een monumentale fout. (Reuters) Dit soort feiten zet een rechtsstaat voor een ongemakkelijke spiegel: “rule of law” is ook “rule of administration”. De wet kan perfect zijn, maar als basisopvolging faalt, is bescherming fictie. Dat is geen argument om hardere wetten te maken, maar om de staat als machine van uitvoering eindelijk even ernstig te nemen als de staat als maker van regels.

Een rechtsstaat heeft bovendien een tweede pijler die vaak onderschat wordt: integriteit aan de top. Wanneer een prominente figuur in of rond het justitiebeleid onderwerp is van een strafonderzoek, is het juridisch juiste uitgangspunt altijd het vermoeden van onschuld; tegelijk is het bestuurlijk juiste uitgangspunt dat transparantie, procedurele zuiverheid en gelijke behandeling op dat moment maximaal zichtbaar moeten zijn, juist om de geloofwaardigheid van het systeem te beschermen. Over Didier Reynders meldden onderzoeksmedia dat hij in november 2025 formeel werd aangeklaagd/onder verdenking werd gesteld in een onderzoek naar witwassen via onder meer een vermeende loterijconstructie; de zaak loopt en moet door de rechter beoordeeld worden, niet door de opinie. (ftm.eu) Maar los van uitkomst of schuldvraag toont dit waarom integriteit geen morele voetnoot is. Ze is infrastructuur. Burgers volgen regels vrijwillig zolang ze geloven dat regels ook gelden voor wie macht draagt.

Daarom is het begrip “Rechtsbeugung” — uit het Duitse strafrecht — nuttig als conceptueel waarschuwingsbord, zonder het lichtvaardig op België te plakken. §339 StGB definieert een strafbaar feit waarbij een rechter of ambtsdrager het recht doelbewust buigt in een concrete zaak. (gesetze-im-internet.de) Het belang van dat begrip ligt in het onderscheid dat het scherp maakt: tussen menselijke fout die corrigeerbaar is via beroep, herziening, tucht of aansprakelijkheid, en doelbewuste normvervorming die de legitimiteit van het systeem zelf aantast. In een sterke rechtsstaat kun je dat onderscheid bespreken zonder hysterische beschuldigingen én zonder institutionele geslotenheid: wie beweert, bewijst; wie beoordeelt, motiveert; wie faalt, herstelt zichtbaar.

Hier sluit de rechtsfilosofie weer aan bij de bestuurspraktijk. John Locke rechtvaardigde gezag vanuit bescherming: de staat krijgt gehoorzaamheid omdat hij veiligheid en rechten waarborgt. Thomas Hobbes herinnerde eraan dat zonder werkende instituties conflict en angst de boventoon voeren. Immanuel Kant legde de lat nog hoger: recht is niet enkel orde, maar respect voor menselijke waardigheid; procedures zijn er om willekeur te temmen en burgers als autonome personen te behandelen. En Plato waarschuwde dat een polis faalt wanneer “bewakers” niet bekwaam en deugdzaam handelen. Het is verleidelijk om die denkers als siercitaat te gebruiken; de echte les is harder en actueler: zodra instituties vooral bezig zijn met zichzelf te beschermen tegen kritiek, verliest recht zijn morele kern en blijft enkel techniek over. Dan verschijnt cynisme niet omdat burgers “tegen justitie” zijn, maar omdat ze niet meer zien hoe recht zichzelf corrigeert.

Europa beschikt intussen over meetlatten en instrumenten die meer zijn dan symboliek. De Europese Commissie publiceert jaarlijks een Rule of Law Report met een landenhoofdstuk voor België, waarin onder meer justitiële capaciteit, efficiëntie en checks-and-balances worden gevolgd. (European Commission) De Venetië-Commissie heeft met haar Rule of Law Checklist een praktisch kader geleverd dat precies benoemt wat de rechtsstaat concreet vereist, van legaliteit en rechtszekerheid tot onafhankelijke rechtspraak en effectieve remedies. (Venice Commissie) En binnen het EVRM-systeem is uitvoering van arresten geen vrijblijvende goodwill: het Comité van Ministers superviseert uitvoering op basis van artikel 46. (ECHR-KS) 

De uitvoering van arresten van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens is een harde juridische verplichting voor staten, vastgelegd in artikel 46 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Dit artikel bepaalt dat staten de definitieve uitspraken van het Hof in zaken waarin zij partij zijn, moeten nakomen. Dit is geen kwestie van politieke goodwill, maar van rechtsopvolging.

Het toezicht op deze uitvoering ligt bij het Comité van Ministers, dat bestaat uit de ministers van Buitenlandse Zaken van alle 46 lidstaten van de Raad van Europa. Dit comité voert een permanente politieke en juridische dialoog met de betrokken staat. Het proces is erop gericht de staat te helpen bij het nemen van zowel individuele maatregelen, zoals het betalen van een schadevergoeding aan de benadeelde, als algemene maatregelen, zoals het wijzigen van wetgeving om herhaling van de schending te voorkomen. Een zaak wordt pas gesloten wanneer het Comité van Ministers bij resolutie besluit dat de staat volledig aan het arrest heeft voldaan.

Dit systeem verschilt fundamenteel van het mechanisme voor het handhaven van de EU-waarden uit artikel 2 van het Verdrag betreffende de Europese Unie. Waar het EVRM-systeem draait om het uitvoeren van specifieke rechterlijke uitspraken in individuele zaken, richt artikel 7 VEU zich op het aanpakken van een systematische en voortdurende schending van de fundamentele waarden van de Unie door een lidstaat. Dat laatste is een uiterst politiek proces dat gericht is op collectieve waardenbescherming, terwijl het eerste een technisch-juridisch toezichtsproces is voor gerechtelijke naleving. De vraag is dus niet of Europa kán kijken, maar of België bereid is om die blik te vertalen in meetbare verbeteringen, op een manier die burgers kunnen volgen.

Daarmee kom je bij de kern van wat een sterke justitieminister onderscheidt van een beheerder van crisiscommunicatie. Een sterke minister gebruikt geen slogans over “hervormen”, maar bouwt een uitvoeringsstaat. Hij of zij zet eerst de feiten op tafel: welke achterstanden bestaan waar, in welke dossiers, met welke doorlooptijden, met welke bottlenecks, en welke maatregelen hebben aantoonbaar effect. Vervolgens maakt zo’n minister de uitvoering van Europese arresten een kernproces, niet een bijzaak: één vaste cel die EHRM-arresten en EU-rechtelijke signalen vertaalt naar concrete procedurele aanpassingen, met termijnen, verantwoordelijken en publieke opvolging, zodat “we nemen akte” nooit meer een eindpunt is. Daarna wordt tucht en deontologie niet gebruikt als interne schaduwruimte, maar als geloofwaardige correctielaag met duidelijke motivering en respect voor rechtswaarborgen, zodat niemand het gevoel krijgt dat toezicht enkel bestaat wanneer het politiek veilig is; de publicaties van de Hoge Raad voor de Justitie tonen dat dit domein in beweging is, maar het effect moet zichtbaar worden in vertrouwen en preventie. (hrj.be) En ten slotte wordt de scheiding der machten verdedigd met een eenvoudige discipline: geen schijn van druk, geen achterkamermystiek, geen communicatie die het gezag van rechtspraak opblaast of beschadigt, maar de koele zekerheid dat elk machtig orgaan zichzelf laat begrenzen door regels en redenen.

Dat is geen hardheid om hard te lijken. Het is de enige taal waarin een rechtsstaat duurzaam kan bestaan: rechtszekerheid die je kan toetsen, bescherming die je kan meten, motivering die je kan lezen, uitvoering die je kan volgen, en verantwoordelijkheid die niet verdampt zodra het moeilijk wordt. Als België dat weer als standaard neemt, hoeft Europa niet “in te grijpen”; dan zal Europa vooral vaststellen dat een lidstaat zijn eigen fundamenten opnieuw ernstig neemt. Als België dat níét doet, zal Europa vroeg of laat méér moeten doen dan rapporteren, want dan wordt de rechtsstaat niet langer enkel een nationale kwestie, maar een probleem in het hart van het Europese project.

BRONNEN:

EHRM – De Cubber v. Belgium (26/10/1984), HUDOC: https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-57465
EHRM – De Cubber v. Belgium (Article 50), HUDOC: https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-57464
EVRM – Guide on Article 46 (bindende kracht en uitvoering): https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_46_eng
Raad van Europa – Factsheet heropening na EHRM-arresten: https://rm.coe.int/tfs-reopening-en/1680a8a486
Raad van Europa – Pagina heropening/heronderzoek (uitvoering arresten): https://www.coe.int/en/web/human-rights-intergovernmental-cooperation/echr-system/implementation-and-execution-judgments/reopening-cases

EU – Handvest, artikel 47 (up-to-date ELI): https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/char_2016/art_47/oj/eng
EU – Verdrag betreffende de EU (geconsolideerde versie, PDF): https://eur-lex.europa.eu/resource.html?format=PDF&uri=cellar:2bf140bf-a3f8-4ab2-b506-fd71826e6da6.0023.02/DOC_1
HvJ EU – C-64/16 Associação Sindical dos Juízes Portugueses (CURIA): https://curia.europa.eu/juris/liste.jsf?num=C-64/16
EU – 2025 Rule of Law Report, België-hoofdstuk (PDF, 08/07/2025): https://commission.europa.eu/document/download/5fe5bb71-2898-4079-ad5a-19a3ff595a62_en?filename=5_1_63936_coun_chap_belgium_en.pdf
EU – 2025 Rule of Law Report (portaal): https://commission.europa.eu/publications/2025-rule-law-report-communication-and-country-chapters_en
Venetië-Commissie – Rule of Law Checklist (CDL-AD(2016)007): https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD%282016%29007-e

Belgische Grondwet – officiële tekst (Senaat): https://www.senate.be/doc/const_nl.html
Grondwet – art. 149 (SenLex): https://senlex.senate.be/nl/dia/structure/str_84/article/art_725_nl_2019-04-22/articletext
Grondwet – art. 190 (SenLex): https://senlex.senate.be/nl/dia/structure/str_84/article/art_932_nl_2014-01-06/articletext
HRJ – geconsolideerde rapportering tucht & deontologie (publicatiepagina): https://hrj.be/nl/publicaties/2022/geconsolideerd-verslag-maatregelen-en-initiatieven-genomen-binnen-de-rechterlijke-orde-met-het-oog-op-de-handhaving-van-de-tucht-en-de-inachtneming-van-de-algemene-beginselen-inzake-de-deontologie
HRJ – Geconsolideerd verslag tucht 2024 (PDF, goedgekeurd 01/10/2025): https://csj.be/admin/storage/hrj/geconsolideerd-verslag-tucht-2024.pdf

Aansprakelijkheid Julie Van Espen – Belga (19/12/2024): https://www.belganewsagency.eu/belgian-state-held-liable-for-rape-and-murder-of-julie-van-espen
Excuses justitie Julie Van Espen – Belga (06/01/2025): https://www.belganewsagency.eu/belgian-judiciary-apologises-for-failures-in-julie-van-espen-case

Brussel 16/10/2023 – ontslag justitieminister (Reuters, 20/10/2023): https://www.reuters.com/world/europe/belgium-justice-minister-quits-after-islamist-attack-brussels-2023-10-20/
Brussel 16/10/2023 – ‘monumental error’ (AP, 20/10/2023): https://apnews.com/article/eeed64dc6578be744d2f5681957fae84

Reynders – FTM (04/11/2025): https://www.ftm.eu/articles/reynders-charged-in-money-laundering-probe
Reynders – OCCRP (06/11/2025): https://www.occrp.org/en/news/belgian-authorities-charge-ex-eu-justice-chief-for-money-laundering

Duits Strafrecht – §339 StGB (Rechtsbeugung): https://www.gesetze-im-internet.de/stgb/__339.html

Andy Vermaut +32499357495

(Als je een probleem hebt met de inhoud van deze opinie, kan je me altijd mailen op info@indegazette.be – best zo weinig mogelijk mensen in cc zetten, want anders komt dit in de spamfilter terecht. Voor elk artikel geldt een recht op antwoord van betrokkenen tot 3 maanden na publicatie van het artikel)