EEN HOORTOESTEL VOOR VROUWE JUSTITIA. Column van Marc Van Ranst in De Morgen 06/02/2026

 

Marc Van Ranst is viroloog aan de KU Leuven. Zijn column verschijnt tweewekelijks.

MARC VAN RANST

Wie ernstig ziek wordt in België, krijgt meestal de beste zorg die onze samenleving te bieden heeft. Of je nu rijk bent of arm: een hart dat stilvalt, wordt herstart. Het principe is simpel: solidariteit is de ruggengraat van onze gezondheidszorg. Terecht huiveren we bij het idee van een geneeskunde met twee snelheden.

Onze gezondheidszorg is een gezamenlijke investering. Artsen werken vrij, maar binnen een sociaal contract van conventies, nomenclatuur en terugbetaling. Wanneer minister Vandenbroucke de ereloonsupplementen wil begrenzen, doet hij dat niet uit betutteling, maar om de zorg betaalbaar te houden. Het is een bescherming tegen 'Amerikaanse toestanden', waar één nacht intensieve zorgen tienduizenden dollar kost en solidariteit eindigt aan de ziekenhuisdeur.

Justitie is, op papier, op dezelfde leest geschoeid. Ook rechtbanken zijn een publieke dienst die collectief gefinancierd wordt. Rechtspraak zou, net als gezondheidszorg, voor iedereen toegankelijk moeten zijn. Alleen: dat is het niet. Zodra je in een juridisch conflict belandt, merk je dat recht in dit land geen recht is, maar een luxeproduct. De infrastructuur is publiek, de toegang privaat.

Oud‑rechter Henri Heimans weet dat uit ervaring. Jarenlang vocht hij als burgerlijke partij met verve en volharding tegen haatzaaien en negationisme in het dossier Schild & Vrienden. Hij won, tot en met cassatie. De overwinning bracht rust en erkenning, en ook een factuur. De advocatenkosten, na jaren van uitstel, extra zittingen, hoger beroep en cassatie, bleken astronomisch, terwijl de wettelijke rechtplegingsvergoeding nauwelijks een fractie dekte.

Een crowdfundingcampagne bracht soelaas: wanneer deze column verschijnt, zullen wellicht meer dan 1.500 mensen 55.000 euro ingezameld hebben. "Hartverwarmend", noemde Heimans het, en dat is het ook. Maar tegelijk is het verontrustend dat gerechtigheid meer en meer afhankelijk wordt van vrijgevigheid. Ook de veroordeelde, Dries Van Langenhove, had zijn crowdfunding, goed voor 169.000 euro. Zo verandert rechtspraak in een soort financiële competitie: wie het meeste geld ophaalt, speelt met voorsprong.

Een proces is een financieel moeras. Zelfs wie wint, verliest. Sommige advocaten werken aan een uurloon dat een chirurg in België niet zou durven aanrekenen. Wie als rechtzoekende volhoudt, betaalt met spaargeld en nachtrust. Wie stopt of er niet aan begint, doet dat zelden uit berusting, maar omdat het geld er niet is of op is.

Ja, er zijn pro‑Deoadvocaten. En er zijn rechtsbijstandsverzekeringen. Maar de eerste groep werkt structureel onderbetaald, ondergewaardeerd en overbelast, en de tweede bulkt van kleine lettertjes en grote uitzonderingen. Wat bedoeld was als een sociaal vangnet, is verworden tot een loterij. Wie meer lotjes kan kopen, heeft meer kans op winst.

Daardoor verschuift de toegang tot gerechtigheid van een maatschappelijk recht naar een sociaal privilege. Wie een netwerk heeft en publieke zichtbaarheid, kan rekenen op steun en donaties. Wie anoniem is, moet alles zelf ophoesten.

De vergelijking met gezondheidszorg is confronterend. Het verschil tussen een ziekenhuisbed en een rechtszaal is kleiner dan we denken: allebei draaien ze rond vertrouwen, menselijkheid, en het idee dat de samenleving haar leden niet aan hun lot overlaat. Een patiënt wordt geholpen als burger; een procespartij als klant.

Misschien is het tijd om die kromme logica te herstellen. Recht, net als gezondheid, mag geen privilege zijn. Toegang tot de rechtbank zou net zo vanzelfsprekend moeten zijn als toegang tot het ziekenhuis. Zolang dat niet zo is, leven we met drie soorten gerechtigheid: een voor wie kan betalen, en een voor wie hoopt op publiek gedragen online solidariteit, en een voor wie niets heeft. Het resultaat is een rechtsstaat waarin iedereen zogezegd gelijk is, maar sommigen in de praktijk net wat 'gelijker' zijn dan anderen.

Crowdfunding is geen heroïsche dapperheid. Het is symptoombestrijding door burgers die een falend systeem bijspringen. Wanneer solidariteit verschuift van collectieve verantwoordelijkheid naar individuele vrijgevigheid, is dat normatief problematisch. België heeft een van de meest humane zorgsystemen ter wereld, en een rechtssysteem dat stilaan feodale trekjes vertoont.

Vrouwe Justitia, zeggen we graag, is blind. Maar kijk goed: ze is ook behoorlijk doof geworden. Doof voor wie geen geld heeft om gehoord te worden. Hoog tijd voor een hoorapparaatje. Grotendeels terugbetaald, vanzelfsprekend.

➖➖

Met dit artikel slaat hij meer als 100% de nagel op de kop van het werkelijke probleem van Justitie.